2026 โรคไก่ชนหน้าฝน: 7 จุดเสี่ยง

2026 โรคไก่ชนหน้าฝน: 7 จุดเสี่ยง

โรคไก่ชนหน้าฝนต้องรับมือด้วยการป้องกันมากกว่ารอรักษา เพราะความชื้น น้ำขัง และอากาศเปลี่ยนทำให้เชื้อแบคทีเรีย ไวรัส ปรสิต และเชื้อรากระจายเร็วในเล้าไก่ไทย โดยเฉพาะช่วงพฤษภาคมถึงตุลาคม อาการสำคัญที่ต้องจับตาคือซึม กินน้อย หายใจดัง น้ำมูก หน้าบวม ถ่ายเหลว ถ่ายเป็นเลือด คอบิด และตายกะทันหัน โรคนิวคาสเซิล อหิวาต์สัตว์ปีก หวัดหน้าบวม โรคบิด โรคฝีดาษ และโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรังล้วนพบได้ในสภาพแวดล้อมเสี่ยง แนวทางของกรมปศุสัตว์เน้นสุขอนามัย การแยกกัก และวัคซีนตามโปรแกรม ไม่ใช่ซื้อยาปฏิชีวนะให้กินเองทุกครั้ง เจ้าของควรตรวจเล้าเช้าเย็น แยกไก่ผิดปกติทันที บันทึกอาการและอัตราการตาย แล้วติดต่อปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์ก่อนรักษา เชื่อหรือไม่ — วิธีนี้ลดความเสียหายได้จริง

ทดลองเล่นฟรี

Gates of Gatot Kaca 1000 · ทดลองเล่นฟรี

เปรียบเทียบอะไรบ้างในหน้าฝน?

บทความนี้เปรียบเทียบ 7 กลุ่มโรคตามสาเหตุ อาการ ความเร็วในการแพร่ และวิธีรับมือ ได้แก่ นิวคาสเซิล อหิวาต์สัตว์ปีก หวัดหน้าบวม ฝีดาษ โรคบิด โรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง และพยาธิภายใน โดยเน้นจุดแยกโรคที่เจ้าของไก่ชนสังเกตได้ก่อนพบสัตวแพทย์

โรคไก่ชนหน้าฝนไม่ได้มีสาเหตุเดียว บางโรคเกิดจากไวรัสและไม่มียาฆ่าเชื้อโดยตรง บางโรคเกิดจากแบคทีเรียซึ่งต้องใช้ยาตามคำวินิจฉัย ขณะที่โรคบิดและพยาธิสัมพันธ์กับพื้นเล้าเปียก มูลสะสม และอาหารหรือน้ำปนเปื้อน การเหมารวมว่าไก่ซึมเพราะ “เป็นหวัด” จึงเสี่ยงมาก เพราะอาการหายใจดังอาจมาจากโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง หวัดหน้าบวม หรือโรคนิวคาสเซิลก็ได้

ข้อมูลจาก กรมปศุสัตว์ กระทรวงเกษตรและสหกรณ์ ให้ความสำคัญกับการเฝ้าระวังโรคสัตว์ปีกและการแจ้งเหตุผิดปกติ ส่วน องค์การอาหารและเกษตรแห่งสหประชาชาติ แนะนำให้ลดการสัมผัสระหว่างฝูง ควบคุมการเคลื่อนย้าย และยกระดับความปลอดภัยทางชีวภาพในฟาร์ม การดูแลไก่ชนจึงควรเริ่มจากระบบ ไม่ใช่เริ่มจากยาขวดแรกที่หาเจอ

• โรคไวรัส: นิวคาสเซิลและฝีดาษ ต้องเน้นวัคซีนและการควบคุมการแพร่เชื้อ
• โรคแบคทีเรีย: อหิวาต์สัตว์ปีกและหวัดหน้าบวม ต้องแยกกักและให้สัตวแพทย์เลือกยา
• โรคจากพื้นเล้า: โรคบิดและพยาธิ ต้องจัดการมูล ความชื้น และสุขอนามัย
• โรคเรื้อรัง: โรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง ต้องลดฝุ่น ลมโกรก และความเครียด

ศึกษาคู่มือดูแลให้ครบก่อนเริ่มฤดูฝนได้ที่หัวข้อ คู่มือการป้องกันโรคไก่ชน

เรียนรู้เพิ่มเติม

ต้องเตรียมเล้าและตรวจไก่อย่างไร?

การเตรียมเล้าหน้าฝนควรทำก่อนฝนตกหนักอย่างน้อย 7 วัน โดยจัดทางระบายน้ำ ยกพื้นนอนให้พ้นพื้นเปียก และแยกอุปกรณ์ของไก่ป่วยออกจากฝูง ไก่ชนที่แข็งแรงควรมีตาใส หงอนสีปกติ กินอาหารสม่ำเสมอ อุจจาระไม่ผิดรูป และหายใจเงียบ ส่วนไก่ที่มีอาการผิดปกติตั้งแต่ 1 ระบบขึ้นไปควรแยกดูทันที ไม่ควรรอให้มีอาการครบหลายข้อ

ก่อนนำไก่ใหม่เข้าซุ้ม ควรกักดูอาการอย่างน้อย 14 วัน และไม่ใช้ภาชนะน้ำหรือคอนร่วมกับฝูงเดิม จุดที่หลายคนพลาดคือการนำไก่กลับจากสนามหรือจากซุ้มอื่นแล้วปล่อยรวมในวันเดียวกัน เพราะเชื้ออาจติดมากับกรง รองเท้า มือ และผ้าคลุม แม้ไก่ตัวนั้นยังดูปกติอยู่ก็ตาม การทำความสะอาดควรเริ่มจากเก็บมูลและวัสดุเปียกก่อน แล้วจึงล้าง ฆ่าเชื้อ และปล่อยให้แห้ง ไม่ควรฉีดน้ำแรงใส่มูลแห้ง เพราะละอองอาจพาเชื้อกระจาย

ขั้นตอนตรวจเช้าเย็นใช้เวลาไม่เกิน 10 นาที:

1. ดูพฤติกรรม การกินน้ำ และการยืน
2. ฟังเสียงหายใจ ไอ จาม หรือเสียงครืดคราด
3. ตรวจตา จมูก ปาก หงอน และใบหน้า
4. สังเกตมูล สี ความเหลว และคราบเลือด
5. บันทึกจำนวนไก่ป่วยและไก่ตายแยกตามวัน

ข้อมูลที่มีประโยชน์มากคือ “อัตราตายต่อวัน” ไม่ใช่เพียงจำนวนไก่ตาย หากฝูง 20 ตัวตาย 2 ตัวใน 24 ชั่วโมง เท่ากับ 10% ซึ่งควรยกระดับการแจ้งสัตวแพทย์ทันที โดยเฉพาะเมื่อมีอาการทางประสาทหรือหายใจล้มเหลวร่วมด้วย ตารางตรวจสุขภาพไก่ชนรายวัน

โรคไก่ชนหน้าฝนชนิดใดรุนแรงที่สุด?

โรคนิวคาสเซิลและอหิวาต์สัตว์ปีกเป็นกลุ่มที่ต้องระวังสูง เพราะอาจทำให้ไก่ตายเร็วและแพร่ไปยังตัวอื่นผ่านมูล น้ำลาย น้ำ อุปกรณ์ และการเคลื่อนย้าย ความรุนแรงขึ้นกับสายพันธุ์เชื้อ ภูมิคุ้มกัน อายุ และความหนาแน่นของฝูง ดังนั้นอาการตายกะทันหันควรถือเป็นเหตุฉุกเฉิน ไม่ใช่เรื่องที่รอดูเองหลายวัน

1. โรคนิวคาสเซิล
อาการที่พบได้คือซึม กินน้อย หายใจลำบาก ถ่ายเหลวสีเขียว ปีกตก คอสั่น คอบิด หรือเดินเสียการทรงตัว บางตัวตายโดยมีอาการนำไม่นาน โรคนี้เกิดจากไวรัส การให้ยาปฏิชีวนะไม่สามารถกำจัดไวรัสได้ สิ่งที่ต้องทำคือแยกพื้นที่ หยุดการเคลื่อนย้ายไก่ ฆ่าเชื้ออุปกรณ์ และแจ้งสัตวแพทย์หรือสำนักงานปศุสัตว์

2. อหิวาต์สัตว์ปีก
โรคนี้สัมพันธ์กับเชื้อแบคทีเรีย Pasteurella multocida อาการอาจเกิดเร็วมาก ตั้งแต่ซึม ไข้ หายใจลำบาก ถ่ายเหลว หงอนคล้ำ ไปจนถึงตายเฉียบพลัน การรักษาต้องอาศัยการวินิจฉัยและยาที่เหมาะสม เพราะการใช้ยาผิดชนิดหรือหยุดยาเร็วเพิ่มโอกาสดื้อยา

เอกสารจาก องค์การสุขภาพสัตว์โลก ระบุหลักสำคัญว่า “การแจ้งเตือนและการควบคุมการเคลื่อนย้ายเป็นหัวใจของการควบคุมโรคสัตว์” ประเด็นที่คนเลี้ยงมักมองข้ามคือการตายเฉียบพลันเพียง 1 ตัวอาจเกิดจากหลายสาเหตุ การชันสูตรจึงมีค่ากว่าการเดาจากสีมูลเพียงอย่างเดียว

ถ้าไก่มีอาการทางประสาท ตายต่อเนื่อง หรือมีไก่ป่วยหลายตัวใน 24 ชั่วโมง ให้ทำ 4 เรื่องนี้:

• ปิดการซื้อขายและหยุดนำไก่เข้าออก
• แยกคนดูแลไก่ป่วยออกจากไก่ปกติ
• เก็บภาพอาการและบันทึกเวลาเริ่มป่วย
• ติดต่อปศุสัตว์อำเภอหรือสัตวแพทย์โดยเร็ว

จุดอ่อนของการรักษาเองอยู่ตรงไหน?

การรักษาเองมักพลาดเพราะอาการของโรคหลายชนิดคล้ายกัน และยาปฏิชีวนะไม่สามารถรักษาโรคไวรัสหรือกำจัดพยาธิได้ทุกชนิด ความเสียหายที่ตามมาคือเชื้อยังแพร่ต่อ ไก่ฟื้นช้า เกิดการดื้อยา และมีปัญหาสารตกค้างหากนำไก่หรือผลิตภัณฑ์เข้าสู่ห่วงโซ่อาหาร การใช้ยาควรอิงการวินิจฉัย ขนาดยา ระยะเวลา และข้อห้ามจากสัตวแพทย์

โรคหวัดหน้าบวม หรือคอรีซา มักมีน้ำมูกเหนียว กลิ่นผิดปกติ หน้าหรือรอบตาบวม และหายใจไม่สะดวก อาการคล้ายโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง แต่คอรีซามักมีอาการบวมบริเวณใบหน้าชัดกว่า ส่วนโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรังหรือซีอาร์ดีมักมีเสียงครืดคราด ไอ จาม น้ำมูก และอาการกลับเป็นซ้ำเมื่อไก่เครียด อากาศเย็น หรือมีฝุ่นมาก ทั้งสองโรคอาจเกิดร่วมกับเชื้ออื่น ทำให้ดูอาการจากภายนอกอย่างเดียวได้ยาก

โรคบิดเป็นอีกจุดเสี่ยงในหน้าฝน เพราะเชื้อในกลุ่ม Eimeria สะสมในพื้นเล้าและมูล อาการสำคัญคือถ่ายเหลว ซึม น้ำหนักลด ขนยุ่ง และบางกรณีมีเลือดปน ไก่ชนที่ซ้อมหนักหรือพักผ่อนไม่พออาจทรุดเร็วกว่าเดิม ส่วนพยาธิภายในทำให้ผอม โตช้า ขนไม่เงา และถ่ายผิดปกติ แต่ไม่ควรถ่ายพยาธิแบบสุ่มทุกเดือนโดยไม่ประเมินความเสี่ยง เพราะตารางที่เหมาะสมขึ้นกับอายุ ระบบเลี้ยง และผลตรวจมูล

โรคฝีดาษมักเห็นเป็นตุ่มหรือสะเก็ดบริเวณหงอน รอบตา และผิวหนังที่ไม่มีขน หากเกิดในช่องปากหรือทางเดินหายใจ ไก่อาจกินอาหารและหายใจลำบาก ยุงเป็นตัวช่วยแพร่เชื้อได้ จึงควรลดแหล่งน้ำขังและใช้ตาข่ายป้องกันแมลง การฉีดวัคซีนฝีดาษควรปรึกษาสัตวแพทย์ตามโปรแกรมของพื้นที่ วัคซีนไก่ชนและกำหนดการฉีด

ข้อผิดพลาดที่พบซ้ำมี 5 ข้อ:

1. ให้ยาหลายชนิดพร้อมกันโดยไม่รู้ตัวยาสำคัญ
2. หยุดยาเมื่อไก่ดูดีขึ้นหลัง 1–2 วัน
3. ไม่แยกชามน้ำและอุปกรณ์ของไก่ป่วย
4. ใช้น้ำยาฆ่าเชื้อเข้มข้นเกินฉลาก
5. ปล่อยไก่กลับเข้าฝูงทันทีที่อาการลดลง

แหล่งข้อมูลด้านสุขภาพสัตว์ของ เมอร์ค เวทเทอรินารี แมนนวล แนะนำให้ประเมินอาการร่วมกับประวัติฝูง สภาพแวดล้อม และผลตรวจ ไม่ใช่พึ่งสัญญาณเดียว ข้อนี้ฟังดูธรรมดา แต่ลดการรักษาผิดทางได้มาก เชื่อหรือไม่ — ตัวเลขการตายรายวันมีประโยชน์กว่ายาสารพัดขวด

เรียนรู้เพิ่มเติม

ควรใช้มาตรการนี้ต่อหรือไม่?

ควรใช้ เพราะการจัดการเล้า การแยกกัก และการบันทึกอาการมีต้นทุนต่ำกว่าการสูญเสียไก่ทั้งซุ้ม โดยเฉพาะช่วงพฤษภาคมถึงตุลาคมที่ฝน ความชื้น และโคลนเพิ่มความเสี่ยง มาตรการที่คุ้มที่สุดไม่ใช่การซื้อยาสำรองจำนวนมาก แต่คือการทำให้พื้นแห้ง ลดการเคลื่อนย้าย และมีแผนตอบสนองเมื่อพบไก่ป่วย

ก่อนเข้าหน้าฝน 7 วัน ให้ตรวจหลังคา รางระบายน้ำ ตาข่ายกันยุง และจุดรั่วทั้งหมด พื้นเล้าควรไม่มีน้ำขังและควรเปลี่ยนวัสดุรองพื้นทันทีเมื่อชื้น มูลควรเก็บเป็นประจำ ไม่ปล่อยให้กองทับถมใต้คอน ส่วนภาชนะอาหารและน้ำควรล้างทุกวัน และวางให้สูงพ้นพื้นอย่างน้อยระดับที่ไก่ไม่คุ้ยดินใส่ได้

ในระดับฝูง ให้แบ่งพื้นที่เป็น 3 โซน ได้แก่ โซนไก่ปกติ โซนกักกัน และโซนทำความสะอาด อุปกรณ์แต่ละโซนไม่ควรสลับกัน หากจำเป็นต้องดูแลไก่หลายกลุ่ม ให้เริ่มจากไก่แข็งแรงก่อน แล้วค่อยไปโซนกักกันเป็นลำดับสุดท้าย เสื้อผ้า รองเท้า และถุงมือควรแยกหรือทำความสะอาดก่อนกลับเข้าพื้นที่ปกติ วิธีนี้อาจเพิ่มเวลา 15–20 นาทีต่อวัน แต่ช่วยลดการพาเชื้อกลับเข้าฝูง

ข่าวไก่ชนควรใช้เป็นแหล่งอ่านเรื่องสายพันธุ์ การฝึก กติกาสนาม และสุขภาพไก่ควบคู่กัน ไม่ควรใช้บทความออนไลน์แทนการวินิจฉัยโรค การวางแผนที่ดีควรมีข้อมูลอย่างน้อย 6 รายการ:

• จำนวนไก่ทั้งหมดและอายุของแต่ละกลุ่ม
• วันที่ฉีดวัคซีนและชื่อวัคซีน
• จำนวนไก่ป่วยและตายรายวัน
• อาการหลักของไก่แต่ละตัว
• ยาหรือผลิตภัณฑ์ที่เคยใช้
• ชื่อและช่องทางติดต่อสัตวแพทย์

สำหรับซุ้มที่มีไก่เดินทางไปสนามหรือรับไก่ใหม่ ควรเพิ่มช่วงกักกัน 14 วันและทำความสะอาดกรงทุกครั้งหลังใช้งาน หากพบไก่ตายโดยไม่ทราบสาเหตุ อย่าทิ้งซากลงแหล่งน้ำหรือกองขยะเปิด ควรสอบถามเจ้าหน้าที่ในพื้นที่เรื่องวิธีกำจัดที่เหมาะสม การป้องกันแบบนี้ไม่หวือหวา แต่ใช้ได้จริงกับโรคไก่ชนหน้าฝน

ต้องการเช็กลิสต์การจัดการซุ้มแบบเป็นขั้นตอน สามารถอ่าน ระบบความปลอดภัยทางชีวภาพสำหรับซุ้มไก่ชน

เรียนรู้เพิ่มเติม

สรุป: โรคไก่ชนหน้าฝนรับมืออย่างไร?

โรคไก่ชนหน้าฝนควรรับมือด้วยการป้องกัน 4 ชั้น ได้แก่ เล้าแห้ง น้ำสะอาด วัคซีนเหมาะสม และการแยกกักเร็ว อาการคอบิด ตายกะทันหัน หน้าบวม ถ่ายเป็นเลือด หรือหายใจลำบากไม่ควรรอดูเกิน 24 ชั่วโมง เพราะบางโรคแพร่เร็วและรักษาไม่ทัน การดูแลที่ถูกต้องไม่ใช่การให้ยาแรงที่สุด แต่คือการแยกสาเหตุ ควบคุมพื้นที่ และส่งต่อสัตวแพทย์เมื่อมีสัญญาณอันตราย

จำสูตรสั้น ๆ นี้ไว้: “เห็นผิดปกติ แยกทันที บันทึกอาการ แจ้งผู้เชี่ยวชาญ” ทำซ้ำทุกครั้ง ไม่ว่าจะเป็นไก่ชนตัวเก่ง ไก่ใหม่จากต่างซุ้ม หรือไก่ที่เพิ่งกลับจากสนาม ความสม่ำเสมอสำคัญกว่าความรู้จำนวนมาก และช่วยรักษาทั้งสุขภาพไก่ ค่าใช้จ่าย และความปลอดภัยของฝูงได้พร้อมกัน เชื่อหรือไม่ — การป้องกันที่ทำทุกวันชนะการรักษาฉุกเฉินแทบทุกครั้ง

เรียนรู้เพิ่มเติม

คำถามที่พบบ่อย

ถาม: โรคไก่ชนหน้าฝนคืออะไร?

ตอบ: โรคไก่ชนหน้าฝนคือกลุ่มโรคที่มีโอกาสระบาดสูงขึ้นเมื่อฝนตก ความชื้นมาก น้ำขัง และสุขอนามัยในเล้าแย่ลง ไม่ใช่ชื่อโรคเพียงโรคเดียว แต่รวมถึงนิวคาสเซิล อหิวาต์สัตว์ปีก หวัดหน้าบวม โรคบิด ฝีดาษ โรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรัง และพยาธิภายใน ช่วงเสี่ยงของไทยมักอยู่ระหว่างพฤษภาคมถึงตุลาคม การป้องกันควรเน้นพื้นแห้ง น้ำสะอาด การแยกกัก และวัคซีนตามคำแนะนำของสัตวแพทย์

ถาม: หากไก่ชนเริ่มซึมในหน้าฝนควรทำอย่างไร?

ตอบ: ให้แยกไก่ซึมออกจากฝูงทันที แล้วตรวจการกินน้ำ เสียงหายใจ มูล ตา จมูก และอุณหภูมิแวดล้อม ขั้นต่อไปคือใช้ภาชนะและอุปกรณ์แยก บันทึกเวลาเริ่มมีอาการ และหยุดการเคลื่อนย้ายไก่ทั้งหมด หากมีคอบิด หายใจลำบาก ถ่ายเป็นเลือด หน้าบวมมาก หรือตายเพิ่มภายใน 24 ชั่วโมง ให้ติดต่อสัตวแพทย์หรือปศุสัตว์อำเภอ ไม่ควรเริ่มยาหลายชนิดพร้อมกัน

ถาม: โรคนิวคาสเซิลต่างจากโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรังอย่างไร?

ตอบ: นิวคาสเซิลมักมีอาการทางประสาท เช่น คอบิด เดินเซ หรือปีกตก ร่วมกับอาการหายใจและถ่ายผิดปกติ ส่วนโรคระบบทางเดินหายใจเรื้อรังมักเด่นที่ไอ จาม น้ำมูก และเสียงครืดคราดที่กลับเป็นซ้ำเมื่อไก่เครียด อย่างไรก็ตามอาการอาจซ้อนกันและวินิจฉัยจากภายนอกไม่ได้แน่นอน หากมีไก่ป่วยหลายตัวหรือตายเร็ว ควรส่งตรวจและหยุดเคลื่อนย้ายก่อน

ถาม: พื้นเล้าเปียกทำให้เกิดโรคอะไรได้บ้าง?

ตอบ: พื้นเล้าเปียกเพิ่มความเสี่ยงโรคบิด พยาธิภายใน การติดเชื้อแบคทีเรีย และปัญหาระบบทางเดินหายใจจากแอมโมเนีย มูลที่สะสมและความชื้นช่วยให้เชื้อบางชนิดอยู่ในสิ่งแวดล้อมได้นานขึ้น วิธีแก้คือเก็บวัสดุรองพื้นที่เปียกทันที ปรับทางระบายน้ำ ยกพื้นคอน และล้างภาชนะน้ำทุกวัน ไม่ควรใช้เพียงน้ำยาฆ่าเชื้อแทนการเก็บมูล เพราะต้นเหตุยังอยู่

ถาม: ต้องเสียค่าใช้จ่ายเท่าไรในการป้องกันโรคไก่ชนหน้าฝน?

ตอบ: ค่าใช้จ่ายขึ้นกับขนาดซุ้มและอุปกรณ์เดิม แต่รายการพื้นฐานมักประกอบด้วยวัสดุรองพื้น ตาข่ายกันยุง ภาชนะน้ำ น้ำยาทำความสะอาด และค่าปรึกษาหรือฉีดวัคซีนตามพื้นที่ การซ่อมหลังคาและระบายน้ำมักเป็นต้นทุนครั้งเดียว ขณะที่การเก็บมูลและเปลี่ยนน้ำเป็นค่าใช้จ่ายประจำ หากไก่ตาย 2 ตัวจากฝูง 20 ตัว ความเสียหายคิดเป็น 10% ของฝูงทันที จึงควรมองการป้องกันเป็นการลดความเสี่ยง ไม่ใช่ค่าใช้จ่ายฟุ่มเฟือย

ถาม: ไก่ป่วยควรกลับเข้าฝูงเมื่อไร?

ตอบ: ไก่ป่วยควรกลับเข้าฝูงเมื่อหายดี ไม่มีอาการต่อเนื่อง และได้รับคำแนะนำจากสัตวแพทย์ โดยทั่วไปไม่ควรรีบรวมเพียงเพราะกินอาหารได้หลัง 1–2 วัน เพราะบางโรคยังแพร่เชื้อได้แม้อาการภายนอกลดลง ควรประเมินมูล การหายใจ น้ำหนัก และพฤติกรรมซ้ำในพื้นที่กักกันก่อนทุกครั้ง หากไม่ทราบสาเหตุของโรคหรือมีการตายร่วมกัน ควรรอผลวินิจฉัยและทำความสะอาดพื้นที่ก่อนนำกลับ

ถาม: ใช้ยาปฏิชีวนะรักษาโรคไก่ชนหน้าฝนได้หรือไม่?

ตอบ: ใช้ได้เฉพาะกรณีที่สัตวแพทย์ประเมินว่าเกี่ยวข้องกับเชื้อแบคทีเรียและเลือกตัวยาเหมาะสม ยาปฏิชีวนะไม่รักษาโรคนิวคาสเซิล โรคฝีดาษ โรคบิด หรือพยาธิได้โดยตรง การซื้อยากินเองอาจทำให้เชื้อดื้อยาและทำให้การวินิจฉัยภายหลังซับซ้อนขึ้น ต้องใช้ตามขนาดและระยะเวลาที่กำหนด ห้ามหยุดยาเมื่ออาการดีขึ้นทันที และควรจดชื่อยา วันที่เริ่มใช้ และผลตอบสนองไว้ทุกครั้ง